August Sander - Mensen van de 20ste Eeuw 22 december 2006 t/m 21 maart 2007

Foam_Fotografiemuseum Amsterdam presenteert een uitgelezen selectie vintage prints uit het wereldberoemde project Mensen van de 20ste eeuw van de Duitse fotograaf August Sander. August Sander (1876-1964) stelde zich met dit project geen geringer doel dan het in kaart brengen van de volledige maatschappelijke orde van zijn tijd. Het resultaat is zowel een sociologisch project, een historisch document als een fotografisch meesterwerk. Voor dit uiterst ambitieuze project hanteerde Sander uiteindelijk zeven hoofdcategorieën: De Boer, de Handwerker, De Vrouw, de Standen, De Kunstenaars, De Grote Stad en De Laatste Mens. De portretfotografie van August Sander heeft grote invloed gehad op het werk van latere generaties fotografen. Vooral de spanning in zijn werk tussen het individuele en het archetypische is van groot belang geweest voor de ontwikkeling van de portretfotografie. Uit Mensen van de 20ste eeuw selecteerde Foam meer dan tachtig originele afdrukken die gezamenlijk recht doen aan August Sanders uitgangspunt en de door hem gehanteerde categorieën.

Vanaf de laatste regeringsjaren van de Duitse keizer Wilhelm tot aan de machtsovername van de nationaal-socialisten in 1933, werkte August Sander aan wat hij ‘een beeld van onze tijd’ noemde. Sander had specifieke ideeën over de sociale ordening binnen de Duitse samenleving; zijn categorische indeling van de maatschappij begon bij de boeren. Vervolgens ging hij via opeenvolgende bevolkingslagen als handwerkers en studenten naar de hoogste plaats in zijn hiërarchie, de artistieke én maatschappelijke bovenlaag - om te eindigen met ‘de laatste mensen’: geestelijk gestoorden, zieken, gehandicapten.

Het concept van Sanders project paste geheel in de tijd. Als gevolg van de politieke en economische crisis na de Eerste Wereldoorlog was het denken over de beeldende kunst en de fotografie totaal veranderd. De vernedering van deze oorlog had geleid tot een massale identiteitscrisis. De zoektocht naar de ‘ware’ Duitse volksaard en identiteit resulteerde in allerlei vormen van maatschappelijke ordeningen, typologieën en theorieën. Het nazisme zou hier de ergste uitwas van worden. In de fotografie leidde dit tot verzamelboeken met specifieke thema’s, bijvoorbeeld over vrouwen, of ambachtslieden. Het project van Sander stijgt boven dat van zijn tijdsgenoten uit omdat hij geen uitzondering maakte: zijn werk omvat in principe álle Duitse bevolkingslagen en beroepsgroepen. Bovendien is er bij Sander geen sprake van een achterliggende politiek-ideologische gedachte.

In 1929 verscheen het boek Antlitz der Zeit, een goed ontvangen eerste selectie uit Sanders project, met een inleiding van schrijver Alfred Döblin. Samen met Albert Renger-Patzsch’s Die welt ist schön (1929) en Urformen der Kunst(1928) van Karl Blossfeldt stond August Sander aan het begin van een nieuwe stroming in de Duitse fotografie; deze was gebaseerd op analyse en registratie.

De tijd van het nationaal-socialisme heeft voor het werk en leven van Sander grote gevolgen. Zijn zoon Erik, actief in de linkse Socialistische Arbeiderspartij Duitsland (SAP), wordt in 1934 gearresteerd en tot 10 jaar tuchthuis veroordeelt. Zijn boek Anlitz der Zeit wordt in 1936 in beslaggenomen, de drukplaten worden vernietigd. Tijdens de oorlog verhuist hij naar het Westerwald waar hij zijn belangrijkste negatieven en afdrukken voor de luchtaanvallen in veiligheid brengt. Zijn atelier in Keulen wordt in 1944 bij een bombardement verwoest.

Hoewel August Sander’s onwrikbare maatschappelijke orde niet meer past bij de hedendaagse maatschappij, blijft zijn werk echter van zeer grote betekenis voor latere fotografen. Het balanceren tussen het individuele en het archetypische heeft opnieuw vorm gekregen in het registrerende werk van een latere generaties fotografen.

De tentoonstelling Mensen van de 20ste eeuw van August Sander is totstandgekomen i.s.m. der Photographischen Sammlung/SK Stiftung Kultur, Keulen

Het werk van August Sander is nu verkrijgbaar bij Foam Editions >>